Choáng là trạng thái mà cơ thể không còn duy trì được việc cung cấp máu cho các cơ quan. Nó có thể do nhiều nguyên nhân, và mất máu là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất.
Điều gì đang diễn ra
- Lượng máu tuần hoàn giảm
- Cơ thể cố bù bằng cách tăng nhịp tim
- Máu được dồn về các cơ quan quan trọng
- Da và chi bị giảm tưới máu nên tái và mát
- Khi bù không đủ thì tình trạng xấu đi nhanh
Cơ chế bù trừ này giải thích vì sao các dấu hiệu sớm lại nằm ở da và ở nhịp tim.
Dấu hiệu sớm
- Tim đập nhanh
- Thở nhanh
- Da tái và mát
- Vã mồ hôi lạnh
- Khát nước
- Bồn chồn hoặc lo lắng bất thường
Trạng thái bồn chồn khó giải thích là dấu hiệu sớm quan trọng mà nhiều người quy cho sự sợ hãi.
Dấu hiệu muộn hơn
- Huyết áp tụt
- Lơ mơ, đáp ứng chậm
- Da lạnh và ẩm
- Tiểu ít
- Môi và đầu chi tím
- Là giai đoạn rất nguy hiểm
Huyết áp thường chỉ tụt khi cơ chế bù đã không còn đủ, nên chờ tới lúc đó mới hành động là quá muộn.
Những việc cần làm ngay
- Gọi cấp cứu
- Cầm máu nếu thấy nguồn chảy
- Để người bệnh nằm
- Nâng chân nếu không nghi chấn thương cột sống hoặc gãy chi
- Giữ ấm bằng chăn
- Không cho ăn uống
- Theo dõi ý thức và nhịp thở
Giữ ấm quan trọng vì người choáng mất nhiệt nhanh và hạ thân nhiệt làm tình trạng xấu thêm.
Vì sao phải giữ ấm
- Người mất máu mất nhiệt nhanh
- Hạ thân nhiệt làm máu khó đông hơn
- Làm vòng xoắn xấu đi
- Đắp chăn kể cả khi trời không lạnh
- Không dùng nguồn nhiệt trực tiếp quá nóng
Hạ thân nhiệt ở người mất máu tạo ra vòng xoắn nguy hiểm mà nhiều người sơ cứu không biết tới.
Những gì không nên làm
- Không cho ăn uống
- Không để người bệnh ngồi dậy hoặc đi lại
- Không cho dùng rượu để ấm người
- Không chườm nóng trực tiếp
- Không để họ một mình
Rượu làm giãn mạch và mất nhiệt nhanh hơn, nên nó làm tình trạng choáng nặng thêm chứ không giúp.
Theo dõi trong khi chờ
- Người bệnh có còn tỉnh không
- Có đáp ứng khi gọi không
- Nhịp thở thế nào
- Da có tái thêm không
- Ghi lại các thay đổi và giờ
- Gọi lại cấp cứu nếu xấu đi
Những quan sát này là thông tin quan trọng mà chỉ người ở bên cạnh mới có thể cung cấp.
Khi người bệnh mất ý thức
- Kiểm tra xem có thở không
- Đặt nằm nghiêng an toàn nếu còn thở
- Gọi lại cấp cứu báo tình trạng
- Làm theo hướng dẫn của tổng đài
- Thực hiện sơ cứu nếu đã được đào tạo
Tư thế nằm nghiêng an toàn giúp tránh sặc nếu người bệnh nôn trong lúc mất ý thức.
Choáng do nguyên nhân khác
- Có thể do mất dịch nặng
- Do nhiễm trùng nặng
- Do phản ứng dị ứng nặng
- Do vấn đề ở tim
- Dấu hiệu chung khá giống nhau
- Đều là tình huống cấp cứu
Người sơ cứu không cần phân biệt nguyên nhân mà chỉ cần nhận ra tình trạng và gọi cấp cứu.
Ngất đơn thuần khác choáng
- Ngất thường hồi phục nhanh khi nằm
- Da hồng trở lại
- Người tỉnh táo hoàn toàn sau đó
- Choáng thì không hồi phục như vậy
- Khi không chắc thì coi như tình huống nặng
Người ngất mà không tỉnh lại nhanh hoặc vẫn tái nhợt sau khi nằm là tình huống khác hẳn.
Ở trẻ em
- Bù trừ tốt hơn nên dấu hiệu muộn hơn
- Khi huyết áp tụt thì đã rất nặng
- Chú ý nhịp tim nhanh và da tái
- Chú ý trẻ lừ đừ hoặc kích thích bất thường
- Ngưỡng cấp cứu cần thấp hơn
Trẻ em bù trừ rất tốt cho tới khi đột ngột xấu đi, nên các dấu hiệu sớm cần được coi trọng hơn.
Ở người cao tuổi
- Có thể không tăng nhịp tim rõ
- Một số thuốc làm che lấp dấu hiệu
- Lú lẫn có thể là biểu hiện đầu tiên
- Dự trữ kém hơn
- Cần được đánh giá sớm
Thuốc kiểm soát nhịp tim làm mất đi dấu hiệu tim đập nhanh, khiến tình trạng dễ bị đánh giá thấp.
Vì sao bồn chồn lại là dấu hiệu
- Não thiếu oxy gây thay đổi hành vi
- Người bệnh bồn chồn, khó chịu, đòi ngồi dậy
- Dễ bị hiểu là do sợ hãi
- Nhưng đó là dấu hiệu sinh lý thật
- Cần được coi trọng chứ không trấn an cho qua
Người choáng trở nên kích thích và khó chịu thường bị coi là đang hoảng, trong khi đó là biểu hiện của tình trạng đang xấu đi.
Chuẩn bị tại nhà
- Có hộp sơ cứu với gạc và băng
- Có chăn mỏng dễ lấy
- Biết số cấp cứu
- Cân nhắc học một khoá sơ cứu
- Cả nhà biết những nguyên tắc cơ bản
Nội dung này mang tính thông tin chung và không thay thế đào tạo sơ cứu; khi nghi ngờ choáng hãy gọi cấp cứu ngay.
Câu hỏi thường gặp
Choáng do mất máu là gì?
Là trạng thái lượng máu tuần hoàn không còn đủ để nuôi các cơ quan. Nó diễn tiến nhanh và cần được xử trí cấp cứu.
Dấu hiệu sớm nào cần chú ý?
Tim đập nhanh, thở nhanh, da tái và mát, vã mồ hôi lạnh, khát nước, và bồn chồn hoặc lo lắng bất thường.
Nâng chân có giúp gì không?
Nâng chân có thể giúp tạm thời trong khi chờ cấp cứu nếu không nghi ngờ chấn thương cột sống hoặc gãy chi. Nó không thay thế được việc cầm máu và cấp cứu.
Có nên cho uống nước không?
Không nên cho ăn uống gì, vì người bệnh có thể cần can thiệp ngay khi tới viện và có nguy cơ sặc nếu ý thức xấu đi.