Thay đổi hành vi đột ngột — khi nào là vấn đề y tế

Khi một người bỗng hành xử khác hẳn bình thường, phản xạ đầu tiên của người xung quanh thường là nghĩ tới tâm lý. Nhưng thay đổi đột ngột lại thường có nguyên nhân thực thể.

Những biểu hiện đáng chú ý

• Kích động bất thường
• Nói lảm nhảm hoặc không mạch lạc
• Hành vi không phù hợp hoàn cảnh
• Thay đổi tính cách rõ rệt
• Lờ đờ hoặc ngược lại là quá hưng phấn
• Không nhận ra người quen

Điều quan trọng không phải là biểu hiện cụ thể mà là tính đột ngột và mức độ khác thường so với chính người đó.

Vì sao nên nghĩ tới nguyên nhân thực thể

• Thay đổi đột ngột thường có nguyên nhân tìm được
• Nhiều nguyên nhân xử trí được nhanh
• Chậm trễ có thể gây hậu quả nặng
• Gán cho tâm lý quá sớm làm bỏ sót
• Loại trừ nguyên nhân thực thể trước là nguyên tắc

Nguyên tắc loại trừ nguyên nhân thực thể trước được áp dụng trong y học cấp cứu vì lý do rất thực tế.

Các nguyên nhân thường gặp

• Hạ đường huyết
• Nhiễm trùng
• Thiếu oxy
• Tác dụng của thuốc hoặc ngừng thuốc đột ngột
• Rối loạn điện giải
• Chấn thương đầu
• Đột quỵ

Hạ đường huyết ở người đái tháo đường là nguyên nhân cần nghĩ tới đầu tiên vì nó xử trí được ngay.

Liên quan tới chất

• Rượu và tình trạng cai rượu
• Một số chất gây thay đổi hành vi
• Quá liều thuốc
• Cần được nêu trung thực khi đi khám
• Thông tin này ảnh hưởng trực tiếp tới xử trí

Giấu thông tin về chất đã dùng vì ngại có thể dẫn tới xử trí sai và hậu quả nghiêm trọng.

Những dấu hiệu cần cấp cứu ngay

• Kèm sốt cao
• Kèm yếu liệt hoặc nói khó
• Kèm đau đầu dữ dội
• Kèm co giật
• Ý thức xấu đi nhanh
• Có nguy cơ cho bản thân hoặc người khác

Sự kết hợp giữa thay đổi hành vi và bất kỳ dấu hiệu thần kinh nào đều cần được cấp cứu.

Ứng xử với người đang kích động

• Giữ giọng bình tĩnh và âm lượng thấp
• Giữ khoảng cách an toàn
• Không tranh cãi hoặc sửa lưng
• Không dồn họ vào góc
• Bảo đảm có lối ra cho cả hai
• Giảm kích thích như tiếng ồn và đèn sáng

Tranh luận để chứng minh họ sai gần như luôn làm tình hình xấu đi trong tình huống này.

Bảo đảm an toàn

• Cất các vật có thể gây thương tích
• Không ở một mình với người kích động mạnh
• Gọi trợ giúp sớm
• Đưa người khác ra khỏi phòng
• An toàn của mọi người là ưu tiên

Không có nghĩa vụ nào yêu cầu người nhà tự xoay xở trong tình huống có nguy cơ về thân thể.

Thông tin cần cung cấp

• Bình thường họ thế nào
• Thay đổi bắt đầu từ khi nào
• Có sự kiện gì trước đó không
• Thuốc đang dùng và có thay đổi gần đây không
• Tiền sử bệnh
• Có dùng rượu hoặc chất gì không

Mô tả so sánh với trạng thái bình thường của chính người đó có giá trị hơn nhiều so với mô tả chung.

Ở người cao tuổi

• Thường là biểu hiện của nguyên nhân thực thể
• Nhiễm trùng và thuốc là hai nhóm hàng đầu
• Không nên quy cho tuổi già
• Cần được khám sớm
• Hồi phục thường tốt khi tìm ra nguyên nhân

Câu già rồi thì lẫn là cách giải thích làm bỏ sót rất nhiều nguyên nhân chữa được.

Ở người trẻ

• Cũng cần loại trừ nguyên nhân thực thể
• Nhiễm trùng, chấn thương, chất, rối loạn chuyển hoá
• Không cho rằng chắc là tâm lý
• Đánh giá đầy đủ rồi mới kết luận
• Cả hai nhóm nguyên nhân đều cần được hỗ trợ

Kết luận vội là do tâm lý ở người trẻ có thể làm bỏ sót các nguyên nhân cấp cứu được.

Khi đúng là vấn đề sức khoẻ tâm thần

• Cũng là vấn đề y tế cần được hỗ trợ
• Không phải lỗi của người bệnh
• Có các phương pháp điều trị hiệu quả
• Cần được tiếp cận bằng sự tôn trọng
• Kỳ thị làm chậm việc tìm hỗ trợ

Dù nguyên nhân là gì, người đang trong tình trạng đó vẫn cần được đối xử với sự tôn trọng.

Sau khi tình trạng ổn định

• Tiếp tục tìm và điều trị nguyên nhân
• Theo dõi để phát hiện tái diễn
• Rà soát lại thuốc đang dùng
• Hỗ trợ tâm lý nếu cần
• Người nhà cũng cần được hỗ trợ

Nội dung này mang tính thông tin chung; khi có thay đổi hành vi đột ngột hãy đưa người bệnh đi khám sớm.

Câu hỏi thường gặp