Ngất là tình trạng mất ý thức ngắn do giảm tưới máu não tạm thời. Phần lớn trường hợp lành tính, nhưng việc phân biệt lại rất quan trọng.
Đặc điểm của ngất thông thường
- Thường có dấu hiệu báo trước
- Hoa mắt, buồn nôn, vã mồ hôi, ù tai
- Xảy ra khi đang đứng
- Hồi phục nhanh khi nằm xuống
- Tỉnh táo hoàn toàn sau vài phút
Các dấu hiệu báo trước cho người bệnh cơ hội ngồi hoặc nằm xuống trước khi ngã, và điều đó giảm nguy cơ chấn thương.
Các hoàn cảnh thường gặp
- Đứng lâu, nhất là nơi nóng và đông
- Đứng dậy đột ngột
- Đau hoặc sợ hãi
- Nhìn thấy máu hoặc kim tiêm
- Sau khi ho mạnh hoặc rặn
- Khi mất nước hoặc bỏ bữa
Người đứng lâu trong đám đông vào ngày nóng là hoàn cảnh rất điển hình của ngất lành tính.
Những đặc điểm đáng lo
- Ngất khi đang gắng sức
- Ngất đột ngột không có dấu hiệu báo trước
- Ngất khi đang nằm hoặc đang ngồi
- Kèm đau ngực hoặc hồi hộp trước đó
- Ở người có bệnh tim đã biết
- Có tiền sử gia đình đột tử trẻ tuổi
Ngất trong lúc đang gắng sức là đặc điểm đáng lo nhất và luôn cần được đánh giá về tim mạch.
Những việc cần làm ngay
- Đặt người bệnh nằm
- Nâng chân cao hơn thân
- Nới lỏng quần áo chật
- Bảo đảm thoáng khí
- Kiểm tra xem còn thở không
- Không cố dựng họ dậy ngay
Nâng chân giúp máu trở về tim và não nhanh hơn, và đó là biện pháp đơn giản mà hiệu quả.
Những gì không nên làm
- Không dựng dậy ngay khi vừa tỉnh
- Không tát hoặc lay mạnh
- Không cho uống khi còn lơ mơ
- Không cho ngửi các chất kích thích mạnh
- Không để đám đông vây quanh
Dựng người vừa ngất dậy quá sớm thường làm họ ngất lại vì huyết áp chưa ổn định.
Khi nào gọi cấp cứu
- Không tỉnh lại trong vòng một phút
- Có chấn thương do ngã
- Kèm đau ngực hoặc khó thở
- Có co giật
- Ngất khi đang gắng sức
- Người có thai hoặc người cao tuổi
Người ngất mà không tỉnh lại nhanh là tình huống khác hẳn và cần được xử trí như mất ý thức kéo dài.
Sau khi tỉnh lại
- Để nằm thêm vài phút
- Ngồi dậy từ từ
- Đứng lên chậm sau đó
- Cho uống nước khi đã tỉnh táo hoàn toàn
- Không để họ tự đi lại ngay
- Không để lái xe sau đó
Lái xe ngay sau khi ngất là việc nguy hiểm vì cơn có thể tái diễn.
Chấn thương do ngã
- Kiểm tra đầu và các chi
- Chú ý va đập vào đầu
- Người cao tuổi dễ gãy xương khi ngã
- Người dùng thuốc chống đông cần được khám
- Đau tăng dần sau ngã cần được đánh giá
Với người cao tuổi, chấn thương do ngã thường nghiêm trọng hơn chính cơn ngất.
Ngất ở người cao tuổi
- Nguyên nhân thường phức tạp hơn
- Có thể do thuốc đang dùng
- Có thể do vấn đề nhịp tim
- Nguy cơ chấn thương cao hơn
- Nên được đánh giá kỹ
Nhiều loại thuốc gây tụt huyết áp tư thế, và đó là nguyên nhân rất thường gặp ở nhóm tuổi này.
Phân biệt với co giật
- Ngất có thể kèm giật vài cái ngắn
- Co giật thật thường kéo dài hơn
- Co giật thường kèm cắn lưỡi hoặc tiểu không tự chủ
- Sau co giật thường lú lẫn kéo dài
- Sau ngất thường tỉnh táo nhanh
Thời gian lú lẫn sau khi tỉnh là điểm phân biệt hữu ích nhất giữa hai tình huống.
Những gì nên ghi lại
- Đang làm gì khi ngất
- Có dấu hiệu báo trước không
- Bất tỉnh bao lâu
- Có giật hay không
- Bao lâu thì tỉnh táo hoàn toàn
- Có chấn thương gì không
Lời kể của người chứng kiến là thông tin quan trọng nhất vì người bệnh không nhớ được giai đoạn mất ý thức.
Phòng ngừa ngất tái diễn
- Uống đủ nước
- Không bỏ bữa
- Đứng dậy từ từ
- Tránh đứng lâu ở nơi nóng và đông
- Ngồi hoặc nằm ngay khi có dấu hiệu báo trước
- Co cơ chân khi phải đứng lâu
Nhận ra dấu hiệu báo trước và ngồi xuống ngay là cách phòng chấn thương hiệu quả nhất.
Ngất ở nơi công cộng
- Giữ không gian thoáng quanh người bệnh
- Nhờ đám đông giãn ra
- Chỉ định một người gọi cấp cứu nếu cần
- Hỏi xem có ai đi cùng họ không
- Tìm giấy tờ hoặc thẻ thông tin y tế nếu họ chưa tỉnh
Đám đông vây quanh vừa làm thiếu không khí vừa khiến người vừa tỉnh cảm thấy hoảng và xấu hổ.
Khi nào cần đi khám
- Ngất lần đầu
- Ngất tái diễn
- Có bất kỳ đặc điểm đáng lo nào
- Ngất kèm chấn thương
- Ngất ở người có bệnh tim
Nội dung này mang tính thông tin chung; khi có ngất kèm các dấu hiệu đáng lo hãy gọi cấp cứu ngay.
Câu hỏi thường gặp
Ngất thế nào là đáng lo?
Ngất khi đang gắng sức, ngất không có dấu hiệu báo trước, ngất khi đang nằm, ngất kèm đau ngực hoặc hồi hộp, và ngất ở người có bệnh tim đều cần được đánh giá sớm.
Nên làm gì khi thấy ai đó ngất?
Đặt nằm và nâng chân, nới lỏng quần áo, bảo đảm thoáng khí, kiểm tra xem còn thở không, và không cố dựng họ dậy ngay.
Có nên cho uống nước ngay khi tỉnh không?
Chờ cho tỉnh táo hoàn toàn rồi mới cho uống từng ngụm nhỏ. Cho uống khi còn lơ mơ có nguy cơ sặc.
Khi nào phải gọi cấp cứu?
Khi không tỉnh lại nhanh, khi có chấn thương do ngã, khi kèm đau ngực hoặc khó thở, khi có co giật, hoặc khi ngất xảy ra lúc đang gắng sức.