Sốc phản vệ là một trong những tình huống cấp cứu diễn tiến nhanh nhất. Từ lúc bắt đầu tới lúc nguy hiểm có thể chỉ tính bằng phút, nên nhận ra sớm là điều quan trọng nhất.
Đặc điểm nhận dạng
- Xuất hiện nhanh sau khi tiếp xúc với tác nhân
- Thường trong vòng vài phút tới một giờ
- Ảnh hưởng nhiều hệ cơ quan cùng lúc
- Diễn tiến nhanh
- Đây là điểm phân biệt với dị ứng thông thường
Việc nhiều hệ cơ quan cùng bị ảnh hưởng là đặc điểm quan trọng nhất để phân biệt với phản ứng nhẹ.
Biểu hiện ở đường thở
- Khó thở, thở rít
- Cảm giác nghẹn ở cổ họng
- Sưng môi, lưỡi hoặc vùng cổ
- Khàn tiếng đột ngột
- Là nhóm biểu hiện nguy hiểm nhất
Sưng ở lưỡi hoặc cổ họng có thể làm hẹp đường thở rất nhanh, nên đây là tình huống tối khẩn.
Biểu hiện trên da
- Nổi mề đay lan nhanh
- Ngứa dữ dội
- Đỏ bừng da
- Sưng quanh mắt
- Nhưng không phải trường hợp nào cũng có
Chờ thấy mề đay mới hành động là sai lầm vì một phần trường hợp không có biểu hiện trên da.
Biểu hiện tuần hoàn
- Chóng mặt, choáng váng
- Da tái, vã mồ hôi lạnh
- Tim đập nhanh
- Ngất hoặc gần ngất
- Là dấu hiệu tụt huyết áp
Cảm giác sắp ngất khi đang có phản ứng dị ứng là dấu hiệu rất nghiêm trọng cần hành động ngay.
Biểu hiện tiêu hoá
- Buồn nôn, nôn
- Đau quặn bụng
- Tiêu chảy
- Thường bị bỏ qua vì không nghĩ tới dị ứng
- Nhưng đi cùng các biểu hiện khác thì rất có ý nghĩa
Đau bụng dữ dội kèm nổi mề đay sau khi ăn là tổ hợp đáng nghi ngờ mà nhiều người không liên hệ với nhau.
Cảm giác của người bệnh
- Nhiều người mô tả cảm giác sắp có chuyện khủng khiếp
- Cảm giác rất khác thường
- Bồn chồn, lo sợ
- Đây là dấu hiệu đáng được coi trọng
- Không gạt đi là do lo lắng
Khi người đang có phản ứng nói rằng họ thấy rất khác thường, lời đó nên được tin ngay.
Những việc cần làm ngay
- Gọi cấp cứu
- Dùng bút tiêm cấp cứu nếu đã được kê và hướng dẫn
- Cho người bệnh nằm, nâng chân nếu choáng
- Nếu khó thở thì để tư thế nửa ngồi
- Loại bỏ tác nhân nếu còn tiếp xúc
- Ở bên cạnh và theo dõi
Người có bút tiêm cấp cứu được kê riêng nên dùng ngay theo hướng dẫn chứ không chờ xem có nặng lên không.
Những việc không nên làm
- Không để người bệnh đứng dậy hoặc đi lại
- Không cho ăn uống
- Không chờ xem có tự đỡ không
- Không tự lái xe đi
- Không để họ một mình
Cho người đang tụt huyết áp đứng dậy có thể làm tình trạng xấu đi đột ngột, nên tư thế nằm rất quan trọng.
Các tác nhân thường gặp
- Một số loại thực phẩm
- Thuốc
- Nọc côn trùng
- Nhựa cao su
- Một số trường hợp không tìm ra tác nhân
Phản ứng có thể xảy ra với thứ mà người đó đã từng dùng nhiều lần trước đó mà không sao.
Vì sao không được chờ
- Diễn tiến có thể rất nhanh
- Từ nhẹ tới nặng chỉ trong vài phút
- Đường thở có thể hẹp lại nhanh chóng
- Xử trí sớm thay đổi kết quả rất nhiều
- Chờ đợi không mang lại lợi ích nào
Không có cách nào dự đoán được một phản ứng nhẹ sẽ dừng lại hay tiến triển, nên xử trí sớm luôn là lựa chọn đúng.
Phản ứng hai pha
- Triệu chứng có thể quay lại sau vài giờ
- Dù ban đầu đã đỡ hoàn toàn
- Đây là lý do cần được theo dõi tại cơ sở y tế
- Không về nhà ngay sau khi thấy đỡ
- Làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế
Việc phải nằm theo dõi sau khi đã đỡ không phải là thủ tục thừa mà là để phòng khả năng này.
Khi gọi cấp cứu nên nói gì
- Nghi ngờ phản ứng dị ứng nặng
- Tác nhân nếu biết
- Thời điểm tiếp xúc và thời điểm xuất hiện triệu chứng
- Các triệu chứng cụ thể
- Đã dùng thuốc gì chưa
- Tiền sử dị ứng
Nói rõ nghi ngờ sốc phản vệ ngay từ đầu giúp đội cấp cứu chuẩn bị phù hợp trước khi tới nơi.
Sau khi đã ổn định
- Cần được xác định tác nhân
- Cần được tư vấn cách phòng tránh
- Có thể được kê bút tiêm cấp cứu mang theo
- Cần được hướng dẫn cách dùng
- Người nhà cũng cần được hướng dẫn
Người từng bị một lần có nguy cơ bị lại, nên việc chuẩn bị cho lần sau là phần bắt buộc.
Nguyên tắc chung
- Nhiều hệ cơ quan cùng bị là dấu hiệu quan trọng
- Không chờ có mề đay mới hành động
- Gọi cấp cứu ngay
- Không để người bệnh đứng dậy
- Theo dõi tại cơ sở y tế dù đã đỡ
Nội dung này mang tính thông tin chung; khi nghi ngờ sốc phản vệ hãy gọi cấp cứu ngay lập tức.
Câu hỏi thường gặp
Sốc phản vệ là gì?
Là phản ứng dị ứng nặng và nhanh, ảnh hưởng tới nhiều hệ cơ quan cùng lúc. Nó có thể đe doạ tính mạng và cần được xử trí cấp cứu ngay.
Dấu hiệu nào cần chú ý nhất?
Khó thở, sưng môi lưỡi hoặc cổ họng, nổi mề đay lan nhanh, chóng mặt hoặc ngất, kèm buồn nôn hoặc đau bụng. Nhiều hệ cơ quan cùng bị là đặc điểm quan trọng.
Có phải luôn có nổi mề đay không?
Không. Một số trường hợp không có biểu hiện trên da, và việc chờ thấy mề đay mới hành động có thể làm chậm xử trí.
Nên làm gì ngay?
Gọi cấp cứu ngay, dùng bút tiêm cấp cứu nếu người đó đã được kê và được hướng dẫn, để người bệnh nằm và nâng chân nếu tụt huyết áp, không để họ đứng dậy.